ایران پاروت، انجمن تخصصی طوطی سانان و مرغ مینا

در مقاله قبلی در مورد دانستنیهای عناب 

به این مورد اشاره کردیم این محصول فاقد آلکالوئید است در این به بررسی این موضوع پرداخته

پاسخی به این سوال

چرا شاهدانه آرام بخش انرژی زا به عبارتی مست کننده پرنده می باشد . 

نکته:  شاهدانه یکی از منابع  آلکالوئید ها می باشد . 

• آلکالوئید

آلکالوئید (به انگلیسی: alkaloid) به هریک از ترکیبات آلی شیمیایی گفته می‌شود که دست کم دارای یک اتم نیتروژن در حلقه هتروسیکلیک هستند. مشخصه آلکالوئیدها داشتن ترکیبات نیتروژنی هستند. تاکنون بیش از ۱۰٫۰۰۰ آلکالوئید در طبیعت و یا در آزمایشهای شیمیایی شناسایی شده است.

 در حقیقت ارائه تعریفی دقیق از اصطلاح آلکالویید (شبه قلیا) تا حدی مشکل است چون مرز واضحی بین آلکالوئیدها و آمین‌های پیچیده طبیعی وجود ندارد . آلکالوئیدهای معمول که از گیاهان بدست می‌آیند، نوعی ترکیبات بازی هستند که دارای یک یا بیش از اتم نیتروژن (معمولا در یک حلقه هتروسیکل) می‌باشند . ترکیبات مزبور معمولا دارای اثرات فیزیولوژیک برجسته‌ای روی انسان و حیوانات می‌باشند . گاهی اوقات نام پروتوآلکالوئید یا آمینو آلکالوئید را برای ترکیباتی همچون هوردنین، افدرین و کلشی سین که فاقد یک یا تعداد بیشتری از خواص آلکالوئید های معمول هستند، به کار می‌برند . آلکالوئید های دیگری که ویژگی های آنها با ویژگی های ارائه شده در تعریف عمومی مطابقت ندارند آنهایی هستند که از راه سنتز به دست می‌آیند لیکن در گیاهان یافت نمی‌شوند . این دسته از ترکیبات شباهت زیادی به آلکالوئید های طبیعی دارند (برای نمونه : هماتروپین). عملاً به آن دسته از ترکیباتی که در گیاهان یافت می‌شوند و به آزمایشهای کیفی در مورد الکالوییدها جواب مثبت می‌دهند، آلکالوئید گفته می‌شود و چنانچه گیاهان نسبت به این آزمایشها جواب مثبت دهند معمولاً آنها را جزو گیاهان حاوی آلکالوئید قلمداد می نمایند .

نیکوتین یک آلکالوئید است

خواص آلکالوئیدها :

اغلب آلکالوئیدها ترکیبات متبلوری هستند که با اسیدها ترکیب یافته و تولید نمک می نمایند . این گروه از ترکیبات ممکن است در گیاهان به حالت آزاد و یا به صورت نمک و یا به شکل N- اکسیدها یافت شوند . اکثر آلکالوئیدها علاوه بر عناصر کربن و هیدروژن و نیتروژن، دارای اکسیژن نیز می‌باشند . تعداد کمی از آنها مانند . ئین در شوکران و نیکوتین در تنباکو فاقد اکسیژن بوده و به صورت مایع هستند . گرچه آلکالوئیدهای رنگی بندرت یافت می‌شوند ولی ناشناخته نیز نمی‌باشند .برای مثال بربرین به رنگ زرد و نمکهای سنگوئی نارین به رنگ سرخ مسی هستند .دانستن حلالیت آلکالوئیدها واملاح آنها دارای اهمیت قابل توجهی در داروسازی می‌باشد زیرا ترکیبات آلکالوئیدی را اغلب به صورت محلول عرضه می‌کنند و ضمنا با استفاده از تفاوتهای موجود بین حلالیت آلکالوئیدها و املاح آنها، روشهای تجزای آلکالوئیدها از گیاهان و جداسازی آنها از ترکیبات غیر آلکالوئیدی را پایه گذاری نموده اند . واقعیت امر این است که در کل، بازهای آزاد معمولاً در آب کم محلول بوده لیکن در حلالهای آلی محلول هستند . برای مثال هیدروکلرید استریکنین در آب خیلی بیشتر از باز استریکنین حل می‌شود. البته استثناهای زیادی از قانون عمومی فوق وجود دارد، برای مثال کافئین (باز) را می‌توان به آسانی با آب از چای عصاره گیری نمود و کلشی سین درآب اسیدی یا خنثی و یا قلیایی محلول می‌باشد . از طرفی، برخی از املاح آلکالوئیدی کم محلول هستند برای نمونه سولفات کینین فقط در حد یک قسمت در هزار قسمت آب قابل حل می‌باشد، ولی یک قسمت هیدروکلرید کینین در کمتر از یک قسمت آب حل می‌شود .

عصاره گیری آلکالوئیدها

روشهای عصاره گیری متفاوت بوده و بستگی به میزان آلکالوئید و هدف از استخراج آن و نیز وضعیت ماده خام دارد . در بسیاری از پژوهش‌ها با به کار بردن تکنیک کروماتوگرافی، نتایج سریع و دقیقی به دست می‌آید . اما اگرمقدار قابل توجهی ازآلکالوئید مورد نیاز باشد، یکی از روشهای عمومی زیرمعمولا مورد استفاده قرارمی گیرد :

۱- ماده گیاهی پودر شده را با آب مرطوب و سپس با آهک مخلوط می نمایند . آهک با اسید‌ها و تاننها و ترکیبات فنلی دیگر ترکیب شده و آلکالوئید را به صورت باز آزاد در می‌آورد (در صورتی که در گیاه به شکل ملح باشد). سپس عصاره گیری با حلالهای آلی مانند اتر یا پترولئوم سبک انجام می پذیرد. مایع آلی تغلیظ شده را با محلول اسید در آب مخلوط کرده و اجازه داده می‌شود که دو فاز جدا شوند . املاح آلکالوئیدی در فاز آبکی وارد شده، ولی بسیاری از ناخالصی‌ها در فاز آلی باقی می مانند .

 ۲- ماده گیاهی پودر شده را با آب یا مخلوط آب و الکل که حاوی اسید رقیق است عصاره گیری می نمایند . مواد رنگی و دیگر مواد ناخواسته را به وسیله تکان دادن عصاره با کلروفرم یا حلالهای آلی دیگر جدا می سازند . پس از افزودن بی کربنات سدیم و یا آمونیاک به محلول آبکی عصاره، آلکالوئیدها به صورت باز آزاد رسوب کرده که می‌توان آنها را به وسیله صاف کردن یا عصاره گیری با حلالهای آلی جدا نمود .

گاهی اوقات عصاره گیری در سطح وسیع و بر پایه روشهای فوق در کنار مزرعه انجام می پذیرد و سپس مخلوط خام آلکالوئیدها برای جداسازی و تخلیص به کارخانه فرستاده می‌شود . استخراج آلکالوئیدهای گنه گنه و کوکا در آمریکای جنوبی و اندونزی به شیوه اخیر انجام می پذیرد و سپس آلکالوئیدهای خام به اروپا یا آمریکا یا ژاپن فرستاده می‌شود .جدا کردن و تخلیص نهائی آلکالوئیدها گاه با استفاده از روش رسوب دادن جزء به جزء املاح آنها مانند اکسالاتها یا تارتاراتها یا پیکراتها انجام می‌گیرد . اگر مخلوط آلکالوئیدها پیچیده باشد ودر ضمن مقادیر اندکی از آلکالوئیدها مورد نیاز باشد در این صورت از روشهای کروماتوگرافی برای جدا سازی استفاده می‌گردد. هر چند عصاره گیری با مایع درنقطه فوق بحرانی تا به حال برای تعداد زیادی از آلکالوئیدها به کار نرفته است لیکن امکان افزایش اهمیت این روش برای آلکالوئیدها در آینده وجود دارد . الکالوئیدهای مایع و فرار مانند نیکوتین و . ئین را می‌توان به خوبی از راه تقطیر جداسازی نمود . دراین مورد ابتدا عصاره مائی را با سود یا بی کربنات سدیم قلیایی نموده و سپس آلکالوئید را تقطیر می نمایند. نیکوتین حشره کش مهمی است و مقادیر زیادی ازاین آلکالوئید را از قسمتهایی از گیاه تنباکو که برای تهیه توتون مورد استفاده قرار نمی‌گیرد به دست می‌آورند .

به زبان ساده تر برای درک راحت کاربران عزیز :

خواص و نقش آلکالوئید ها در گیاهان

آلکالوئید ها :

از مهم ترین فرآورده ای حاصل از متابولیسم ثانویه در گیاهان بوده و دارای یک یا چند اتم نیتروژن (منبع ذخیره نیتروژن ) و خاصیت قلیایی ( بازی ) می باشند و تاکنون بیش از 5000 نوع آلکالوئید شناسایی شده است .

آلکالوئید مرفین C17H19O3N آلکالوئید کدئین C18H21O3N آلکالوئید ها ممکن است در اندام های مختلف گیاهان از قبیل پوست ( ریشه انار ) ، کپسول ( خشخاش ) ، برگ ( تاتوره ) ، میوه ( شاهدانه ) ، دانه ( بذر البنگ ) یافت شوند .

خواص و تاثیر عمده آلکالوئید ها بر روی سیستم عصبی و خاصیت مسکنی مانند آلکالوئید های مرفین در خشخاش می باشد . از سایر خواص آنها می توان به خاصیت ضد سرطانی آلکالوئید های وین کریستین و وین بلاستین در سورنجان ، ضد انقباض در تاتوره ، محرک آلکالوئید کافئین در قهوه و چای ، خلسه آور آلکالوئید مسکالین در کاکتوس ، ضد کرم و انگل در ریشه انار و... نام برد .

از خانواده های ( تیره های ) بدون آلکالوئید می توان به Lamiaceae ، Rosaceae ، Coniferae و از خانواده های دارای آلکالوئید هی توان به Solanacea ، Papaveraceae و Rubiaceae اشاره نمود .

  تذکر مهم : از آنجا که آلکالوئید ها اکثرا سمی و مرگ آور می باشند .

نقش آلکالوئید ها در گیاهان :

  1- منبع ذخیره نیتروژن

2- دافع برخی آفات و حشرات و علف خواران

3_ تنظیم رشد گیاه

--=-=--=--=--=--=--=--=--=--=--=--=--=

منابع

اوانس، ویلیام چارلز . فارماکوگنوزی – تریزواوانس . ترجمه دکتر سلیمان افشاری پور . انتشارات دانشگاه علوم پزشکی اصفهان . اصفهان . ۱۳۸۶. ۲۹۱-۲۸۶ ، ۴۰۰-۳۹۳ .

10. Eisenberg D, Kessler RC, Foster C, Norlock FE, Calkins DR, Delbanco TL. Unconventional medicine in the United States: prevalence, cost and patterns of use. N Engl J Med 328:246–252, 1993. 11.Abdullaev FI. Biological effects of saffron. BioFactors 4(2):83–86, 1993. 12. Gainer JI, Jones JR. The use of crocetin in experimental atherosclerosis. Experienta 31:548–549, 1975. 13. Wuthrich B, Schmid-Grendelmeyer P, Lunberg M. Anaphylaxis to saffron. Allergy 52(4):476–477, 1997. 14. Tarantilis PA, Polissiou M., Manfait M. Separation of picrocrocin, cis-trans-crocins and safranal of saffron using high-performance liquid chromatography with photodiode-array detection. J Chromatogr A 664:55–61, 1994. 15. Tarantilis PA, Tsoupras G, Polissiou M. Determination of saffron (Crocus sativus L.) components in crude plant extract using high-performance liquid chromatography-UV-visible photodiode-array detection-mass spectrometry. J Chromatogr A 699(1–2):107–118, 1995. 16. Alonso GL, Salinas MR, Garijo J. Method to determine the authenticity of aroma of saffron (Crocus sativus L.). J Food Prot 61(11):1525–1528, 1998. 17. Li N, Lin G, Kwan YW, Min D. Simultaneous quantification of five major biologically active ingredients of saffron by high-performance liquid chromatography. J Chromatogr A 849(2):349–355, 1999. 18. Lozano P, Delgado D, Gomez D, Rubio M, Iborra JL. A non-destructive method to determine the safranal content of saffron (Crocus sativus L.) by supercritical carbon dioxide extraction combined with high-performance liquid chromatography and gas chromatography. J Biochem Biophys Methods 4328513-N (1–3):367–378, 2000. 19. Nair SC, Kurumboor SK, Hasegawa JH. Saffron chemoprevention in biology and medicine: a review. Cancer Biother 10(4):257–264, 1995

==============

پایان بخش اول